Муаммо

Дўст, қариндош ёки таниш одамга ишониб пул берасиз, вақти келганда эса қарздор пулни қайтармайди: гоҳида "ҳозир йўқ", гоҳида телефонни кўтармайди, гоҳида умуман "мен ҳеч нарса олганим йўқ" деб тонади. Бу жуда кўп учрайдиган вазият ва аксарият одамлар "барибир ҳеч нарса қила олмайман" деб қўл силтайди. Аслида бундай эмас — қарзни қонуний йўл билан ундириш мумкин, фақат тўғри қадамларни билиш керак.

Энг муҳим савол: қарзни нима билан исботлай оласиз? Агар пулни шунчаки оғзаки, гувоҳсиз берган бўлсангиз, ишни юритиш қийинлашади. Агар тилхат (қарз тилхати), шартнома, банк ўтказмаси ёки ёзишмалар бўлса — позициянгиз анча кучли.

Қонун нима дейди

Қарз муносабатлари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси билан тартибга солинади, ундириш тартиби эса Фуқаролик процессуал кодексида белгиланган.

  • Ёзма далил кучли ҳисобланади. Қарз ёзма шаклда — тилхат ёки шартнома орқали расмийлаштирилган бўлса, бу судда кучли далил бўлади. Тилхатда ким, кимга, қанча суммани, қачон бергани ва қайтариш муддати кўрсатилгани мақсадга мувофиқ.
  • Ҳужжатлаштирилган қарз учун соддалаштирилган тартиб бор. Қарз ёзма ҳужжат билан тасдиқланган бўлса, тўлиқ суд жараёнисиз суд буйруғи тартиби орқали ундиришга ҳаракат қилиш мумкин — бу тезроқ ва арзонроқ йўл. Агар қарздор бу буйруққа қонуний муддатда эътироз билдирса, суд буйруғи бекор қилинади ва иш одатдаги тўлиқ даъво тартибида кўрилади.
  • Даъво қарздорнинг яшаш жойидаги судга берилади. Умумий қоидага кўра даъво ариза жавобгар (қарздор) яшайдиган жойдаги туман (шаҳар) фуқаролик ишлари бўйича судига топширилади.
  • Даъво муддати. Умумий қоида сифатида фуқаролик низолари учун даъво муддати 3 йил ҳисобланади. Бу муддатни ўтказиб юбормаслик муҳим, чунки қарздор судда муддат ўтиб кетганини айтса, даъво рад этилиши мумкин. Сизнинг аниқ ҳолатингизга (муддат қачондан бошланиши, тўхтатилиши ёки узилиши) қараб тафсилотлар фарқ қилиши мумкин — шунинг учун аниқ муддатни қуйидаги манбадан текшириб олинг.

Диққат: бу мақолада модда рақамлари атайлаб келтирилмади, чунки қонунлар янгиланиши мумкин. Аниқ модда ва муддатлар учун пастдаги lex.uz ҳаволаларини очинг.

Босқичма-босқич ечим

1. Далилларни йиғинг. Қўлингиздаги ҳамма нарсани бир жойга тўпланг: тилхат, шартнома, банкдан ўтказма чеки ёки кўчирмаси, Telegram/SMS ёзишмалари, овозли хабарлар, гувоҳлар маълумотлари. Ёзма далил қанчалик кўп бўлса, ишингиз шунчалик мустаҳкам.

2. Ёзма талаб (претензия) юборинг. Судга бормасдан олдин қарздорга расмий ёзма талабнома юборинг: қанча қарз борлиги, қайси муддатгача қайтариши кераклигини ёзинг. Буни қайтариб олинадиган тарзда (почта орқали хабарнома билан ёки ёзма тилхат олдириб) юборинг. Баъзан шунинг ўзи қарздорни тўловга ундайди ва судга ҳам сиз "аввал тинч йўл билан мурожаат қилган"лигингизни кўрсатади.

3. Суд буйруғи тартибини кўриб чиқинг. Агар қарз тилхат ёки шартнома билан ҳужжатлаштирилган бўлса, тўлиқ даъво ўрнига аввал суд буйруғи олишга ариза беришингиз мумкин — бу тез ва арзон йўл. Қарздор эътироз билдирмаса, буйруқ ижро ҳужжати сифатида кучга киради.

4. Эътироз бўлса — тўлиқ даъво ариза беринг. Агар қарздор суд буйруғига эътироз билдирса ёки қарз ёзма ҳужжат билан тасдиқланмаган бўлса, қарздор яшайдиган жойдаги судга даъво ариза топширинг. Аризага далилларни ва давлат божи тўлангани ҳақидаги ҳужжатни илова қилинг.

5. Суд қарорини ижрога қаратинг. Суд сизнинг фойдангизга қарор чиқарса ва қарздор барибир тўламаса, ижро ҳужжатини мажбурий ижро этиш органларига (суд ижрочиларига) топширасиз — улар қарздорнинг ҳисобварақлари ва мол-мулкидан ундириш чораларини кўради.

6. Мураккаб ҳолатда юристга мурожаат қилинг. Сумма катта бўлса, қарздор тониб турган бўлса ёки далиллар заиф бўлса, ариза ва далилларни тўғри расмийлаштириш учун адвокат ёки юристдан ёрдам олинг.

Манбалар

  • ЎзР Фуқаролик кодекси — https://lex.uz/docs/-180552
  • ЎзР Фуқаролик процессуал кодекси — https://lex.uz/docs/-3517337

Ушбу маълумот 2026-йил 15-июн ҳолатига кўра тайёрланган. Қонунлар ўзгариши мумкин — аниқ модда рақамлари ва даъво муддатлари учун юқоридаги манбаларни текширинг. Бу юридик маслаҳат эмас; жиддий ҳолатда адвокатга мурожаат қилинг. Tekshir.com'да ўз ҳолатингизни бепул текширишингиз ва маслаҳат олишингиз мумкин.