Муаммо
Оилада яқин киши вафот этганда, қолган мол-мулк — уй, машина, жамғарма, ер участкаси ёки тадбиркорлик улуши — кимга ва қандай улушда ўтиши кўпинча зиддиятга сабаб бўлади. "Мен кўпроқ қарадим, демак менга кўпроқ тегиши керак", "у бошқа шаҳарда яшайди, унга ҳеч нарса бермаймиз" — бундай гаплар амалда тез-тез эшитилади. Аслида мерос тақсимоти ҳис-туйғу ёки адолат тушунчаси билан эмас, Фуқаролик кодекси қоидалари билан белгиланади.
Кўп одамлар икки хил хатога йўл қўяди. Биринчиси — "вақт бор" деб ўйлаб, меросни расмийлаштиришни чўзиб юбориш. Иккинчиси — ким қанча олишини ўзаро "келишиб" оғзаки бўлиб олиш, кейин эса ҳужжат йўқлиги сабабли низога тушиш. Бу мақолада меросхўрлар кимлиги, мерос қандай бўлиниши ва нимани қайси муддатда қилиш кераклигини тушунтирамиз.
Қонун нима дейди
Мерос муносабатлари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 2-қисмидаги мерос тўғрисидаги боблар билан тартибга солинади.
1. Меросхўрлар навбат тартибида чақирилади. Агар марҳум васият қолдирмаган бўлса, мерос қонун бўйича тақсимланади. Қонун меросхўрларни навбатларга ажратади: аввал биринчи навбат меросхўрлари чақирилади, улар бўлмасагина кейинги навбат ҳуқуққа эга бўлади.
2. Биринчи навбат меросхўрлари — марҳумнинг фарзандлари, эр ёки хотини, ҳамда ота-онаси. Улар мерос мулкини ўзаро тенг улушда оладилар. Яъни, масалан, марҳумдан рафиқаси ва икки фарзанди қолган бўлса, мерос уч тенг улушга бўлинади.
3. Меросни қабул қилиш учун муддат бор. Мерос очилган кундан (одатда — марҳум вафот этган кундан) бошлаб 6 ой ичида меросхўр меросни қабул қилиш ниятини расман билдириши керак — бунинг учун нотариусга ариза берилади. Бу муддатни ўтказиб юбориш кейинчалик ҳуқуқни тиклаш учун қўшимча мурожаат ва далилларни талаб қилади.
4. Келишмовчилик бўлса — суд ҳал қилади. Меросхўрлар улушлар, мол-мулкнинг кимга ўтиши ёки меросхўр доираси юзасидан келиша олмаса, низо суд тартибида кўриб чиқилади.
Диққат: юқорида аниқ модда рақамлари кўрсатилмади, чунки бу мақола қонуннинг умумий қоидаларига таянади. Аниқ модда рақами, улушларнинг нозик ҳолатлари ва жорий муддатлар учун қуйидаги манбани — Фуқаролик кодексининг 2-қисмини текширинг.
Босқичма-босқич ечим
1-қадам. Васият бор-йўқлигини аниқланг. Аввало марҳум васият қолдирганми ёки йўқми — шуни билиб олинг. Васият бўлса, мерос асосан васият бўйича тақсимланади (қонунда ҳимояланган улушга эга шахслар ҳуқуқи ҳисобга олинган ҳолда). Васият бўлмаса — мерос қонун бўйича навбат тартибида бўлинади.
2-қадам. Меросхўрлар доирасини белгиланг. Биринчи навбатда ким борлигини аниқланг: фарзандлар (шу жумладан вояга етмаганлар), эр/хотин ва ота-она. Уларнинг ҳар бири — тенг ҳуқуқли меросхўр.
3-қадам. Ҳужжатларни йиғинг. Вафот тўғрисидаги гувоҳнома, қариндошликни тасдиқловчи ҳужжатлар (туғилганлик, никоҳ гувоҳномаси), мол-мулкка эгалик ҳужжатлари (уй-жой кадастри, транспорт ҳужжати, банк маълумотлари) тайёрланади.
4-қадам. 6 ой ичида нотариусга мурожаат қилинг. Мерос иши юритиладиган нотариусга ариза топширинг ва мерос қабул қилинганини расман қайд эттиринг. Муддатни ўтказиб юбормаслик жуда муҳим.
5-қадам. Мерос гувоҳномасини олинг ва мулкни расмийлаштиринг. Нотариус меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномани беради, шундан сўнг уй-жой, транспорт ва бошқа мулк меросхўрлар номига қайта рўйхатдан ўтказилади.
6-қадам. Низода — судга. Агар меросхўрлар келиша олмаса ёки кимдир меросдан ноқонуний четлаштирилаётган бўлса, даъво аризаси билан судга мурожаат қилинг. Бундай ҳолатда ҳужжатларни олдиндан тартибга келтириб, адвокат билан маслаҳатлашган маъқул.
Манбалар
- ЎзР Фуқаролик кодекси, 2-қисм (мерос тўғрисидаги боблар) — https://lex.uz/docs/-180552
Эслатма: ушбу маълумот 2026-06-15 санаси ҳолатига кўра тайёрланган. Қонунлар ўзгариши мумкин — аниқ модда рақамлари, улуш ҳисоб-китоби ва жорий муддатлар учун юқоридаги манбани текширинг. Бу юридик маслаҳат эмас; жиддий ёки низоли ҳолатда адвокатга мурожаат қилинг. Tekshir.com'да ўз ҳолатингизни бепул текширишингиз ва маслаҳат олишингиз мумкин.