Муаммо

Бир куни ишга келасиз ва сизга "бугундан ишдан бўшатилдинг" дейишади. Баъзан буйруқни ҳам кўрсатмайди, баъзан "ўз аризанг билан кет" деб босим қилади, баъзан эса умуман тушунтиришсиз дарвозадан киритмайди. Бундай ҳолатда кўпчилик ўзини ҳуқуқсиз ҳис қилади ва "барибир фойдаси йўқ" деб қўл силтайди.

Аслида эса қонун ишчини ҳимоя қилади. Иш берувчи хоҳлаган вақтда, хоҳлаган сабабга кўра ишдан бўшата олмайди — бунинг учун қонунда белгиланган аниқ асослар ва тартиб бўлиши шарт. Агар шу асос ёки тартиб бузилган бўлса, бўшатиш ноқонуний ҳисобланади ва сиз ишга қайта тикланишингиз, шу давр учун пул олишингиз мумкин.

Қуйида шундай вазиятга тушганингизда нимага эътибор бериш ва қандай ҳаракат қилиш кераклигини кўрсатамиз.

Қонун нима дейди

Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси (2023) меҳнат шартномасини бекор қилишни тартибга солади. Асосий қоидалар қуйидагича:

  • Меҳнат шартномасини бекор қилишнинг фақат қонунда назарда тутилган асослари бор. Иш берувчи ўзи ўйлаб топган сабаб билан бўшата олмайди.
  • Бўшатишнинг белгиланган расмий тартиби бор (буйруқ расмийлаштирилиши, ходимга маълум қилиниши ва ҳ.к.). Тартиб бузилса, бўшатишнинг ўзи нуқсонли бўлади.
  • Бўшатишнинг қонунийлигини исботлаш юки иш берувчининг зиммасида — яъни судда "мен ноқонуний бўшатилганман" деб сиз эмас, балки "қонуний бўшатдим" деб иш берувчи исботлаши керак.
  • Агар бўшатиш ноқонуний деб топилса, ходим аввалги ишига тикланади, унга мажбурий прогул даври учун ўртача иш ҳақи, шунингдек маънавий зарар ундириб берилади.

Мана шу амалиётни — ноқонуний бўшатиш бўйича судлар қандай ёндашишини, ишга тиклаш ва тўловлар масаласини — Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг No.26 сонли (20.11.2023) қарори батафсил тушунтириб беради. Низо чиққанда асосий йўл-йўриқ шу қарорда берилади.

Муҳим: аниқ модда рақамлари, жарима/тўлов миқдорлари ва судга мурожаат муддати вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин. Шу сабабли қуйида аниқ рақамларни ўйлаб чиқармаймиз — уларнинг жорий ҳолатини юқоридаги расмий манбалардан текширинг.

Босқичма-босқич ечим

1. Ҳужжатларни йиғинг. Бўшатиш тўғрисидаги буйруқнинг нусхасини талаб қилинг. Меҳнат шартномангиз, меҳнат дафтарчаси, иш ҳақи тўловлари, иш вақти жадвали — барчасини сақланг. Буйруқни бермаётган бўлса, ёзма равишда (ариза билан) сўранг ва нусхасини ўзингизда қолдиринг.

2. "Ўз аризаси билан" босимига берилманг. Кўп ҳолларда ноқонуний бўшатиш "ўз хоҳиши билан ишдан бўшаш" кўринишига келтирилади. Агар сиз ҳеч қандай ариза ёзмаган бўлсангиз ва сизни мажбурлашаётган бўлса — ариза ёзманг, босимни (хабарлар, гувоҳлар) қайд этиб боринг.

3. Сабабини ва тартибни баҳоланг. Сизни қайси асосга кўра бўшатишди? Бу асос ҳақиқатга тўғри келадими? Огоҳлантириш, тушунтириш сўраш каби тартиб бажарилдими? Тартиб бузилган бўлса, бу сизнинг фойдангизга ишлайди.

4. Мурожаат йўлини танланг. Меҳнат низоси икки йўл билан ҳал қилиниши мумкин: меҳнат низолари бўйича комиссия орқали (агар корхонада тузилган бўлса) ёки бевосита судга мурожаат қилиш орқали. Ишга тикланиш талаблари одатда бевосита суд орқали кўрилади.

5. Муддатни ўтказиб юборманг. Бўшатиш бўйича судга мурожаат қилишнинг белгиланган муддати бор ва у нисбатан қисқа. Муддатни ўтказиб юборсангиз, иш кўрилмаслиги мумкин. Аниқ муддатни (неча кун/ой эканини) дарҳол юқоридаги манбалардан текширинг ва шошилинг.

6. Даъво аризасини тайёрланг. Аризада ишга тиклаш, мажбурий прогул даври учун ўртача иш ҳақини ундириш ва маънавий зарарни қоплаш талабларини кўрсатинг. Меҳнат ҳуқуқлари бўйича даъволарда одатда давлат божи бўйича имтиёз бор.

7. Мутахассисдан ёрдам олинг. Иш берувчининг ҳуқуқшуноси бор — сизда ҳам бўлгани яхши. Ҳужжатларингизни ҳуқуқшуносга кўрсатиб, даъвони тўғри тузинг.

Манбалар

  • Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси (2023) — https://lex.uz/docs/-6257288
  • Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг No.26 сонли қарори (20.11.2023) — https://lex.uz/docs/-6684613

Ушбу маълумот 2026-06-15 санаси ҳолатига кўра тайёрланган. Қонунчилик ўзгариши мумкин — аниқ модда рақамлари, тўлов миқдорлари ва судга мурожаат муддатини юқоридаги расмий манбалардан текширинг. Бу юридик маслаҳат эмас; жиддий ҳолатда малакали адвокатга мурожаат қилинг. Tekshir.com'да ҳужжатларингизни бепул текшириш ва дастлабки маслаҳат олиш имконияти мавжуд.