Муаммо
Ажрашиш ҳеч қачон фақат эр-хотин ўртасидаги иш бўлиб қолмайди — энг оғир савол одатда битта: "Бола ким билан қолади?" Кўпчилик ўйлайдики, бола автоматик равишда онага ёки, аксинча, уй-жой ва даромад кимда бўлса, ўшанга берилади. Аслида қонун бундай эмас.
Амалиётда энг кўп учрайдиган вазиятлар:
- Ота ҳам, она ҳам болани ўзига олмоқчи ва келиша олмаяпти;
- Бир томон "сен кўрмайсан" деб болани иккинчи ота-онадан бутунлай узиб қўйяпти;
- Бола алоҳида яшаётган ота ёки она билан учрашишига тўсқинлик қилиняпти;
- Ота-она ўзаро келишган, лекин буни қандай расмийлаштиришни билмайди.
Бу ерда энг муҳим нарсани билиб қўйинг: қонун "она устун" ёки "ота устун" деган қоидани белгиламайди. Асосий мезон — боланинг манфаати.
Қонун нима дейди
Бу масала Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси билан тартибга солинади. Унинг мантиғи қуйидагича:
-
Боланинг яшаш жойи бола манфаатидан келиб чиқиб аниқланади. Суд ёки ота-она қарор қабул қилаётганда жинсидан, даромадидан эмас, балки бола учун нима яхшироқ эканидан келиб чиқади — боланинг кимга кўпроқ боғлангани, ёши, соғлиғи, тарбия ва ривожланиш шароитлари ҳисобга олинади.
-
Аввал ота-она келишуви. Бола ким билан қолишини биринчи навбатда ота-онанинг ўзлари келишиб ҳал қилиши мумкин. Келишувга эришилса, бу энг тинч ва тез йўл.
-
Келиша олмасалар — суд ҳал қилади. Низо бўлса, масалани суд кўриб чиқади. Бунда васийлик ва ҳомийлик органи иштирок этади ва ўз хулосасини беради — яъни мутахассислар боланинг яшаш шароитларини ўрганиб, қайси ота-она билан қолиши бола учун маъқуллиги ҳақида фикр билдиради.
-
Алоҳида яшовчи ота-она ҳуқуқсиз қолмайди. Бола ким билан қолишидан қатъи назар, иккинчи ота-она бола билан мулоқот қилиш, уни кўриш ва унинг тарбиясида қатнашиш ҳуқуқига эга. Бу ҳуқуқни тўсиб қўйиш ноқонуний ҳисобланади.
Диққат: аниқ модда рақамлари, ариза турлари ва муддатлар вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин. Шу сабабли қуйида кўрсатилган амалдаги тартиб ва аниқ модда рақамлари учун манбадаги Оила кодекси матнини (lex.uz) текширинг.
Босқичма-босқич ечим
1-қадам. Мақсадни аниқ қўйинг. Сиз нимани хоҳлайсиз — бола сиз билан яшашиними, ёки бола бошқа ота-онада қолиб, сиз у билан мунтазам учрашишни таъминлашними? Бу икки ҳолатда ҳаракат йўли фарқ қилади.
2-қадам. Аввал келишишга ҳаракат қилинг. Иложи бўлса, бола билан яшаш ва учрашув тартибини иккинчи ота-она билан тинч келишиб олинг. Келишувни ёзма шаклда мустаҳкамлаш келажакдаги низоларнинг олдини олади.
3-қадам. Бола манфаатини тасдиқловчи далиллар йиғинг. Судга бориш эҳтимоли бўлса, боланинг сизда туриши мақбуллигини кўрсатадиган маълумотларни тайёрланг: турар-жой шароити, бола билан кунлик ғамхўрлик, мактаб/боғча, соғлиғи, даромад манбаи ва бошқалар.
4-қадам. Васийлик ва ҳомийлик органига мурожаат қилинг. Бу орган боланинг яшаш шароитини ўрганади ва суд учун хулоса беради. Уларнинг хулосаси суд қарорида муҳим ўрин тутади, шунинг учун улар билан ҳамкорлик қилинг.
5-қадам. Судга ариза беринг. Ота-она келиша олмаса, боланинг яшаш жойини белгилаш тўғрисида судга мурожаат қилинади. Аниқ суд тури, ариза шакли ва давлат божи учун манбани текширинг ёки адвокатдан сўранг.
6-қадам. Учрашув ҳуқуқингизни ҳимоя қилинг. Агар бола сизда эмас, иккинчи ота-онада қолса ҳам, сизнинг кўришув ва тарбияда қатнашиш ҳуқуқингиз бор. Бунга тўсқинлик қилинса, учрашув тартибини белгилаш учун ҳам судга мурожаат қилиш мумкин.
Манбалар
- Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси (1998) — https://lex.uz/docs/-104720
Эслатма: бу маълумот 2026-йил 15-июн ҳолатига кўра тайёрланган. Қонунлар ўзгариши мумкин — аниқ модда рақамлари, муддатлар ва давлат божи миқдори учун юқоридаги манбани текширинг. Бу юридик маслаҳат эмас; жиддий ҳолатда адвокатга мурожаат қилинг. Tekshir.com да ўз ҳолатингизни бепул текшириб, дастлабки маслаҳат олишингиз мумкин.